طی چند دهه اخیر، ساختار تقسیمات سیاسی در ایران با کمک به شکل­ گیری الگوی مرکز-پیرامون، باعث شده تا نواحی حاشیه ­ای کشور همراه با تشدید محرومیت و توسعه‏ نیافتگی، دچار گسیختگی فضایی، سیاسی و اجتماعی با دیگر نواحی کشور شوند. لذا، هدف از پژوهش حاضر، شناخت عمده ­ترین مشکلات تقسیمات اداری-سرزمینی در ایران معاصر در تأثیرپذیری از سیستم حکمرانی بسیط متمرکز است. به عبارتی دیگر، این پژوهش مهم ترین مشکلات متأثر از ساختار حکمرانی بسیط متمرکز برای تقسیمات و تشکیلات اداری-سرزمینی کشور را موردبحث قرار می­دهد؟ طبق نتایج این پژوهش، مهم ترین مشکلات تقسیمات و تشکیلات اداری-سرزمینی در ایران معاصر عبارت اند از؛ بی­ توجهی به عدالت فضایی-جغرافیایی، ضعف شکل‏ گیری توسعه ملی، رخنه عوامل غیررسمی، ضعف شکل­ گیری ساختار اداری-مدیریتی مناسب، ضعف شکل­ گیری همبستگی ملی و وحدت ساختاری و همگنی جغرافیایی، تمرکزگرایی شدید سیاسی- فضایی در مرکز و ضعف توجه به معیار­های کیفی جغرافیایی-انسانی. این پژوهش ازلحاظ هدف کاربردی است و با روش توصیفی-تحلیلی برای ارائه الگوی کارآمدی از تقسیمات و تشکیلات اداری–سرزمینی برای کشور تلاش می­ کند. طبق نتایج این پژوهش، ظاهراً «الگوی حکمرانی-سرزمینی بسیط غیرمتمرکز یا بسیط ناحیه­ ای» با شرایط طبیعی و انسانی ایران سازگاری بیشتری دارد و تا حدود زیادی می‏ تواند مشکلات سیستم تقسیمات سیاسی کنونی ایران را حل نماید.

قاجارها برای حفظ و ادارۀ قلمرو ممالک محروسۀ ایران در اوایل حکومتشان، در کنار استفاده از قدرت شمشیر، از تدابیر و سیاست­های دیگری نیز بهره بردند. سنت حکمرانی خاندانی یا همان به­کارگیری اعضای خاندان شاهی به­عنوان حکمران ایالات و ولایات یکی از این تدابیر بود که پیش از این نیز در برخی از خاندان های حکومتگر همچون سلجوقیان و صفویان به کار گرفته شده بود. یافته­های پژوهش نشان می­دهد که آقا محمدخان، به­عنوان مؤسس سلسلۀ قاجاریه، سنت حکمرانی خاندانی را احیا کرد و دو تن از جانشینان بلافصل وی، فتحعلی شاه و محمد شاه، با محدود کردن استفاده از اعضای خاندان سلطنتی به فرزندان و نوادگان پادشاه در امر حکمرانی نوعی نوآوری در این سنت ایجاد کردند.

قاجارها در اوایل حکومتشان برای ادارۀ نظام تقسیمات سرزمینی از سنت حکمرانی خاندانی استفاده کردند، اما از دورۀ ناصرالدین شاه سنت حکمرانی خاندانی برای ادارۀ آن نظام و استفاده از شاهزادگان و اعضای خاندان شاهی در ایالات و ولایات به تدریج رنگ باخت و دیوان سالاران زمانه و اعضای خاندان های آنها، جای شاهزادگان و اعضای خاندان سلطنت را در امر حکمرانی ایالات و ولایات گرفتند. در این پژوهش تلاش شده است با روش تحقیق تاریخی و رویکرد توصیفی-تحلیلی، به این سؤال اصلی پاسخ داده شود که ویژگی های نظام تقسیمات سرزمینی دورۀ سلطنت ناصرالدین شاه چه بوده و چه عواملی سبب تغییر رویکرد از سیاست حکمرانی خاندانی به سیاست حکمرانی دیوانی و به کار گماردن دیوانیان حاکم در ایالات و ولایات شد؟ روش تحقیق در این پژوهش، روش تاریخی با رویکرد توصیفی-تحلیلی، در حوزۀ مطالعات کتابخانه ای است. یافته ها نشان می دهد که تغییر در حدود و ثغور ایالات و تجمیع ایالات و ولایات تحت نظر یک حاکم و نیز ایجاد ایالات جدید، ویژگی نظام تقسیمات سرزمینی در این دوره بود. گردانندگان نظام ادارۀ تقسیمات سرزمینی دوره ناصرالدین­شاه ابتدا سیاست حکمرانی خاندانی را ادامه دادند، اما به دلیل نتایج زیان بار سیاست حکمرانی خاندانی در حوزه سیاسی و نیز تضعیف بنیۀ مالی حکومت مرکزی، سبب تغییر رویکرد از سنت حکمرانی خاندانی به سنت حکمرانی دیوانی شد.

قاجارها در اوایل حکومتشان برای اداره ی نظام تقسیمات سرزمینی از سنت حکمرانی خاندانی استفاده کردند، اما از دوره ی ناصرالدین شاه سنت حکمرانی خاندانی برای اداره ی آن نظام و استفاده از شاهزادگان و اعضای خاندان شاهی در ایالات و ولایات به تدریج رنگ باخت و دیوان سالاران زمانه و اعضای خاندان های آنها، جای شاهزادگان و اعضای خاندان سلطنت را در امر حکمرانی ایالات و ولایات گرفتند. در این پژوهش تلاش شده است با روش تحقیق تاریخی و رویکرد توصیفی-تحلیلی، به این سؤال اصلی پاسخ داده شود که ویژگی های نظام تقسیمات سرزمینی دوره ی سلطنت ناصرالدین شاه چه بوده و چه عواملی سبب تغییر رویکرد از سیاست حکمرانی خاندانی به سیاست حکمرانی دیوانی و به کار گماردن دیوانیان حاکم در ایالات و ولایات شد؟ روش تحقیق در این پژوهش، روش تاریخی با رویکرد توصیفی-تحلیلی، در حوزه ی مطالعات کتابخانه ای است. یافته ها نشان می دهد که تغییر در حدود و ثغور ایالات و تجمیع ایالات و ولایات تحت نظر یک حاکم و نیز ایجاد ایالات جدید، ویژگی نظام تقسیمات سرزمینی در این دوره بود. گردانندگان نظام اداره ی تقسیمات سرزمینی دوره ناصرالدین­, شاه ابتدا سیاست حکمرانی خاندانی را ادامه دادند، اما به دلیل نتایج زیان بار سیاست حکمرانی خاندانی در حوزه سیاسی و نیز تضعیف بنیه ی مالی حکومت مرکزی، سبب تغییر رویکرد از سنت حکمرانی خاندانی به سنت حکمرانی دیوانی شد.

مدیریت موثر سرزمینی، حفظ همبستگی ملی و پیوستگی سرزمینی از عوامل موثر در تقسیمات سیاسی فضای ملی است. خلیج فارس از دیرباز تجلیگاه تنوعات و تعارضات فرهنگی در قالب تشیع- تسنن و ایرانی – عربی بوده است. طی چند دهه اخیر از مقوله علت وجودی کشورهایی با عمر چند ده ساله، حضور نیروهای بیگانه در خلیج فارس و تشدید تعارضات ایران و غرب شاهد تشدید تعارضات سرزمینی و هویتی در خلیج فارس بوده ایم. تشدید نگرانی های ناشی از پیامدهای فضایی و طرح ادعاهای مالکیتی کشور امارات متحده عربی درباره جزایر سه گانه ایرانی و پشتیبانی دیگر کشورهای عربی از این مطالبات، زمینه طرح استانی با نام خلیج فارس را مطرح فراهم آورد. در این باره گزینه های مختلفی وجود دارد که به نظر می رسد تشکیل استان خلیج فارس متشکل از جزایر پراکنده، برآورنده مقصود باشد. در این تحقیق با استفاده روش توصیفی- تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه ای، کارکردهای امنیت آفرین تشکیل استان خلیج فارس مورد بررسی قرار گرفت. نتایج تحقیق نشان داد که تشکیل استان خلیج فارس از طریق کارکردهای جدید استراتژیکی، ژئوکالچری، ژئوپلیتیک شهری و ژئواکونومیکی می تواند در تحکیم حاکمیت ایران در این منطقه و نهایتا امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران موثر باشد.

مقدمه: تغییرات ساختاری البرز غربی از جنوب به شمال و همچنین مطالعات صحرایی و مطالعات تکتونیکی رسوبی، سبب گردیده است که بتوانیم محدوده البرز غربی را به واحدهای تکتونیکی-رسوبی کوچکتری تقسیم بندی نماییم.هدف: رشته کوه البرز دارای پیچیدگی خاصی است. تفسیر و شناسایی تکامل ژئودینامیکی البرز و حرکات آن امری ضروری است که با شناسایی زون های زمین شناسی آن مقدور می باشد.روش بررسی: مطالعه نحوه دگرشکلی، مطالعه گسلها و تاثیر آنها با رسوبگذاری در گذشته، تغییرات واحدهای سنگی، مقایسه دگرشیبی ها در زون های مختلف در ادوار زمین شناسی یکسان، به خصوص دز دوره ژوراسیک به بعده بیانگر متفاوت بودن شرایط زمین شناسی است و به عنوان مبنای اصلی تقسیمات تکتونیکی - رسوبی البرز غربی، مورد استفاده قرار گرفته است.نتایج: مجموعه ولکانیک زون ماگمائی جنوب البرز، مربوط به یک کمان آتشفشانی می باشد و در اثر فرورانش یک بستر اقیانوسی به زیر صفحه قاره ای، فوران نموده است. زون زمین شناسی البرز جنوبی و البرز میانی توسط سنگ های آتشفشانی ائوسن به طور دگرشیب پوشیده شده است، ولی سنگ های مذکور در البرز شمالی و خزر جنوبی فوران ننموده اند. اثرات فازهای کوهزایی کیمرین پسین و اتریشین در البرز میانی و جنوبی به صورت ناپیوستگی رسوبی قابل مشاهده است. ولی در البرز شمالی که در شمال گسل دیلمان قرار دارد، اثری از ناپیوستگی های رسوبی مذکور دیده نمی شود. بر اساس مطالعات زمین شناسی، در البرز شمالی، یک فروافتادگی از زمان ژوراسیک فوقانی آغاز شده و این فروافتادگی تا کرتاسه پایانی و همگام با فوران های آتشفشانی ادامه داشته است. زون البرز شمالی عموما شامل مجموعه ای از رسوبات پالئوزوئیک و مزوزوئیک می باشد و شدت چین خوردگی آن کمتر از البرز میانی و جنوبی است. دشت خزر یا دشت گرگان - رشت، شامل یک پی سنگ دگرگون شده است که توسط رسوبات جوان تر پوشیده شده است. و ضخامت رسوبات کواترنر در آن قابل توجه است.نتیجه گیری: مقایسه تغییرات چینه شناسی، فرمهای ساختاری، داده های پتروتکتونیکی البرز غربی، سبب گردیده است که البرز غربی را از نظر تکتونیکی - رسوبی، به پنج زون زمین شناسی تقسیم بندی شود که شامل: زون ماگمائی جنوب البرز، زون زمین شناسی البرز جنوبی، زون زمین شناسی البرز میانی (دره منجیل - شاهرود و رستم آباد- آسیابر- علم کوه)، البرز شمالی و زون زمین شناسی دشت گرگان - رشت می باشند. زون های زمین شناسی مذکور توسط گسل های بزرگ و عمیق از یکدیگر قابل تفکیک می باشند.